Kjósarhreppur - Myndir

Illhvelið Rauðhöfði í Hvalfirði (16.5.2003)
Verk: Þjóðsögur við þjóðveginn (2000)
Höfundur efnis: Jón R. Hjálmarsson



  • Margir leggja leið sína eftir hringveginum frá Reykjavík og halda vestur eða norður í land. Margt merkilegt ber fyrir augu, en óvíða er fegurð landsins svo mikil sem í Hvalfirði. Nú á dögum er líka kominn ágætur akvegur um allan Hvalfjörð, svo að unun er að fara þar um á björtum sumardögum. Skyldu menn því gjarna veita sér þann munað að sleppa öðru hverju Hvalfjarðargöngunum, sem opnuð voru 1998, og fara heldur fyrir fjörðinn. Hvalfjörður gengur inn úr Faxaflóa, milli Akraness og Kjalarness. Hann er um 30 km langur, 4?5 km breiður og yfir 80 m djúpur þar sem dýpst er. Út með firðinum er talsvert undirlendi, en það minnkar eftir því sem innar dregur og víða ná þar snarbrött fjöll í sjó fram. Innst klofnar fjörðurinn í tvennt og heita þar Brynjudalsvogur og Botnsvogur. Víða eru myndarleg fjöll við Hvalfjörð. Norðan hans rís Þyrill og sunnan hans liggur Reynivallaháls, en fyrir botni hans hefja sig Múlafjall, Hvalfell og Botnssúlur. Austan Hvalfells er mikið stöðuvatn sem Hvalvatn heitir og er það 160 m djúpt. Úr vatni þessu fellur Botnsá og í henni er fossinn Glymur, 198 m hár og þar með langhæsti foss landsins. Um uppruna nafnanna á Hvalfirði, Hvalfelli og Hvalvatni er til mögnuð þjóðsaga sem svo hljóðar í stuttu máli:

    Einu sinni fóru nokkrir menn af Suðurnesjum út í Geirfuglasker til að fanga geirfugl. Þegar halda skyldi til lands, vantaði einn manninn og fannst hann ekki. Fóru þá hinir án hans til síns heima og var maðurinn talinn af. En ári seinna fóru sömu menn aftur í skerið og fundu þá manninn heilan á húfi. Kom þá á daginn að álfar höfðu hyllt hann og haldið honum hjá sér og gert vel við hann. Hann undi samt ekki hjá álfum og fór í land með mönnunum. En þá var svo komið að álfkona ein gekk með barni hans og lét hún hann lofa því að láta skíra barnið, ef hún kæmi með það til kirkju þar sem hann væri staddur. Nokkru síðar var maður þessi við messu í Hvalsneskirkju. Þá stóð vagga úti fyrir kirkjudyrum og í henni ungbarn ásamt bréfmiða sem á var skrifað skýrum stöfum: ?Sá sem er faðir að barni þessu mun sjá um að það verði skírt.? Menn undruðust þetta og prest grunaði að maðurinn sem var heilt ár í Geirfuglaskeri væri líklegur faðir að því. Gekk hann mjög á manninn um að gangast við barninu, en hann harðneitaði að hann ætti það. Í sömu svipan stóð hjá þeim kona ein, mikil og skörugleg. Hún vék sér að manninum og sagði: ?Það mæli ég um og legg ég á að þú verðir að hinu versta illhveli í sjó og grandir mörgum skipum.? Því næst greip hún vögguna með barninu og hvarf, svo að enginn vissi meira um hana. En menn gátu sér til að þar mundi hafa verið álfkonan úr Geirfuglaskeri, þar sem maðurinn dvaldist.

    En eftir þetta varð maðurinn óður og tók á rás. Hljóp hann til sjávar og fram af bergi því er Hólmsberg heitir og er á milli Keflavíkur og Leiru. Breyttist hann þegar í hið versta illhveli og var kallaður Rauðhöfði, af því að hann var með rauða hettu á höfði þegar hann steypti sér í sjóinn. Reyndist hvalur þessi illur mjög og áleitinn og sagt var að hann hefði sökkt 19 skipum milli Seltjarnarness og Akraness, áður en yfir lyki. Því áttu margir mjög um sárt að binda af hans völdum. Er tímar liðu, tók hann að halda sig á firðinum milli Kjalarness og Akraness og af þeim sökum var fjörður þessi nefndur Hvalfjörður.

    Á þessum tíma var prestur í Saurbæ á Hvalfjarðarströnd sem bæði var orðinn gamall og blindur. Hann átti tvo sonu og eina dóttur sem öll voru upp komin og hin mannvænlegustu. Prestur var forn í skapi og vissi jafnlangt nefi sínu. Synir hans reru oft út á fjörð til fiskjar. Einu sinni urðu þeir fyrir Rauðhöfða og drekkti hann þeim báðum. Féll presti þungt um sonamissinn. Einn góðan veðurdag nokkru síðar biður prestur dóttur sína að leiða sig niður að firði sem ekki var löng leið frá bænum í Saurbæ. Tekur hann sér staf í hönd og staulast með hjálp dóttur sinnar niður í fjöru. Þar stingur hann stafnum út í flæðarmálið og styðst fram á hann. Spyr hann svo dóttur sína hvernig sjórinn líti út, en hún segir hann spegilfagran og sléttan. Litlu seinna spyr prestur aftur hvernig sjórinn líti út. Þá segir stúlkan að utan fjörðinn sjái hún koma kolsvarta rák, líkt og stórfiskavaða ösli inn fjörðinn. Og þegar hún segir rák þessa nærri komna á móts við þau, biður prestur hana að leiða sig inn með fjörunni og gerir hún það. Var röstin jafnan á móts við þau og gekk svo uns komið var inn í fjarðarbotn.

    En þegar grynnra varð, sá stúlkan að röstin stóð af ákaflega stórum hval sem synti beint inn eftir firðinum eins og hann væri rekinn eða teymdur. Þegar fjörðinn þraut og þar kom að sem Botnsá fellur í hann, bað klerkur dóttur sína að leiða sig upp með ánni að vestanverðu. Hún gerði það og staulaðist karlinn upp fjallshlíðina, en hvalurinn öslaði til móts við þau upp ána og var það þó örðugt mjög sökum vatnsleysis, því að skepnan var stór. En þegar hann kom í gljúfrið sem áin fellur eftir fram af Botnsheiði, þá urðu þrengslin svo mikil að allt skalf við þegar stórhvelið ruddist áfram. Loks er hann fór upp fossinn hristist jörðin umhverfis eins og í mesta jarðskjálfta og glumdi mjög í berginu. Af því dregur fossinn nafn og heitir síðan Glymur og hæðirnar fyrir ofan fossinn heita Skjálfandahæðir.

    En prestur hélt ótrauður áfram og hætti ekki fyrr en hann kom hvalnum upp í vatn það sem Botnsá fellur úr og síðan er kallað Hvalvatn. Fell eitt er hjá vatninu og dregur það einnig nafn af atburði þessum og heitir Hvalfell. Þegar Rauðhöfði kom í vatnið, sprakk hann af áreynslunni við að komast þangað upp. Síðan hefur ekki orðið vart við hann, en fundist hafa hvalbein mjög stórkostleg við vatnið og þykir það vera sögu þessari til sannindamerkis. En þegar prestur var búinn að koma hvalnum fyrir í vatninu, staulaðist hann heim aftur með dóttur sinni og þökkuðu honum allir fyrir viðvikið.